Gerard Smit
filosoof en docent/onderzoeker School voor Journalistiek, Utrecht
- Naar mijn sites
- Blog Journalistiek & Filosofie
- Twitter
- LinkedIn
- Contact
Loading,
0
% complete-
Naar mijn sites
-
Posts
- May 09, 12Paradox van de journalistieke objectiviteitObjectiviteit is voor journalisten wat gezondheid is voor artsen: op het eerste gezicht een enorme evidentie, maar als je moet uitleggen wat je er mee bedoelt, sta je met een mond vol tanden. Het is onmogelijk om een sluitende definitie van dit soort begrippen te geven. Maar je kunt je wel afvragen hoe professionals zo’n begrip invullen, en wat dat betekent voor de uitoefening van hun beroep.Realisten en fundamentalistenIn het debat over de waarde van objectiviteit heb je realisten en fundamentalisten (niet negatief bedoeld). De eerste zegt: het is weliswaar niet helemaal duidelijk wat we met objectiviteit bedoelen, maar in de praktijk weten we er goed mee om te gaan, en is het geen probleem om vast te stellen wat het verschil is tussen feit en mening, en wat we bedoelen met onafhankelijkheid. Ook de norm dat je uitspraken op meerdere bronnen moeten berusten, en het toepassen van hoor- en wederhoor blijken werkbare uitwerkingen van het begrip objectiviteit.De fundamentalist brengt daar tegenin dat feiten altijd verweven zijn met waarden, dat je nooit onafhankelijk kunt zijn, dat hoor-en-wederhoor een zwaktebod is van journalisten die zelf niet uitzoeken hoe de vork in de steel zit, en dat je niets aan meerdere bronnen hebt als die zich allemaal vergissen.Volgens de fundamentalist is objectiviteit principieel onmogelijk. Als journalist kun je jezelf niet buiten de historische context plaatsen waarin je je bevindt. Daardoor ben je bevooroordeeld en niet onafhankelijk.Op zijn beurt brengt de realist hier weer tegenin dat dit semantische haarkloverij is waar je in de praktijk geen steek mee opschiet.Hiermee lijkt de discussie over de vraag naar het nut van objectiviteit in een patstelling beland: wie voor is blijft voor, wie tegen is blijft tegen. En niemand neemt elkaars argumenten serieus.OnderzoekTwee recente artikelen over objectiviteit geven een overzicht van de stand van zaken in het debat over objectiviteit. Het eerste artikel is van de hand van een aantal Deense onderzoekers die samen met de Nederlander Claes de Vreese onderzoek hebben gedaan naar de relatie tussen de rolopvatting van de journalist en de manier waarop hij of zij het begrip objectiviteit hanteert. Je kunt deze onderzoekers scharen onder de realisten: ze houden zich niet bezig met de vraag of objectiviteit mogelijk is, maar kijken hoe journalisten met objectiviteit omgaan. Ze willen weten of er een verband tussen de rolopvatting van journalisten en de manier waarop zij het begrip objectiviteit hanteren.RolopvattingenOm daar een antwoord op te kunnen geven, onderscheiden ze verschillende rolopvattingen, en visies op objectiviteit. Vervolgens zoeken ze naar relaties tussen die twee.De onderzoekers onderscheiden vier rolopvattingen die ze construeren door de verschillende opvatting die journalisten hebben over democratie af te zetten tegen hun al of niet actieve houding (zie schema).Sommige journalisten vinden dat ze de democratie vooral dienen door de burger te informeren. Dat wordt de representatieve opvatting van democratie genoemd. Ga je ervan uit dat je de democratie dient door ertoe bij te dragen dat burgers zich actief inzetten voor de democratie, dan heb je van doen met de participatieve opvatting van democratie.Voor beide opvattingen geldt dat je voor het dienen van de democratie zowel passief als actief kunt inzetten.Zet je die twee onderscheidingen tegen elkaar af, dan krijg je het volgende kwadrant met vier ideaaltypische rolopvattingen. Je wilt als journalist ofwel 1. De werkelijkheid tonen, 2) de macht controleren, 3) een platform voor discussie bieden of 4) het publiek aanzetten tot actie.
houdingOpvatting democratieRepresentatiefParticipatiefPassief1 Werkelijkheid tonen3 Platform biedenActief2 Macht controleren4 Publiek activerenDe onderzoekers zijn er zich van bewust dat die rolopvattingen in de praktijk door elkaar kunnen lopen. Voor het onderzoek maakt dat niet uit. Je kunt je nog steeds afvragen: tot welke rol voel je je het meest aangesproken, en weke opvatting over objectiviteit hoort daarbij?ObjectiviteitHet begrip objectiviteit wordt op de volgende manier onderscheiden. Je kunt het opvatten als ideologie of als gereedschap. De onderzoekers richten zich op het laatste en maken dan nog de volgende onderscheidingen: 1) scheiden van feit en mening; 2) evenwichtige berichtgeving; 3) nauwkeurigheid en 4) afzien van waardeoordelen.ResultatenDe uitkomst van het onderzoek is dat journalisten ondanks de kritiek op het begrip objectiviteit het nog steeds als het belangrijkste middel zien om de waarheid te brengen. Maar, zoals de onderzoekers al hadden verwacht, journalisten hebben wel verschillende opvattingen over objectiviteit al naar gelang de rol die ze voor hen zelf zien weggelegd. Journalisten die vooral vinden dat het hun taak is om de werkelijkheid te tonen, vinden het belangrijk dat je feit en mening scheidt. Journalisten van het tweede type, de waakhonden, die het als hun taak zien de macht te controleren, benadrukken het belang een evenwichtige en feitelijke berichtgeving. Hetzelfde geldt voor de journalisten die zeggen vooral een platformfunctie te willen bieden. Alleen journalisten die vinden dat je het publiek tot actie aan moet zetten, staan negatief tegenover objectiviteit. Zij vinden dat je juist wel dat waardeoordelen belangrijk zijn voor de journalistiek.AnalyseSo far so good. De auteurs introduceren een analytisch onderscheid dat inzicht geeft in welke rolopvatting past bij welk aspecten van objectiviteit. Interessant. Wat je hier niet uit kunt afleiden is of objectiviteit een zinvol begrip is voor de journalistiek. Toch doen de auteurs dat wel. Zij concluderen dat objectiviteit nog steeds erg belangrijk is voor de journalistiek omdat veel journalisten erin geloven.Lees dat nog een keer: objectiviteit is belangrijk, omdat veel journalisten erin geloven. Dat is zoiets als beweren dat God belangrijk is omdat er, ondanks aanhoudende kritiek, nog steeds veel mensen in God geloven. In sociologische zin mag dat zo zijn, maar in het geval van de journalistiek lijkt het argument dat veel journalisten in objectiviteit geloven niet zo’n sterk bewijs voor het belang ervan.Objectiviteit als vergissingWie wel een bewijs probeert te leveren voor het belang van objectiviteit is Juan Ramón Muñoz-Torres. In zijn artikel Truth and objectivity in journalism komt hij tot de conclusie dat het gebruik van het begrip objectiviteit op een vergissing berust en dus maar beter niet meer gebruikt kan worden in de journalistiek. Muñoz-Torres behoort duidelijk tot wat ik de fundamentalistische school heb genoemd: als het begrip niet duidelijk is, moet je het afschaffen. Zijn bezwaar tegen het begrip objectiviteit komt op het volgende neer.Het naakte feit bestaat nietZoals zoveel andere fundamentalisten op dit vlak beweert de auteur dat op zichzelf staande feiten niet bestaan. Iets kan pas een feit zijn door andere feiten. Wat wij als sterren zien, zagen mensen vroeger als gaten in het firmament waar licht door kwam. De ster als feit kan alleen bestaan bij gratie van ons concept van de kosmos. Of, zoals de filosoof Kant zei: observaties zonder concepten zijn blind. Een feit is pas een feit als een subject er betekenis aan geeft. Als feiten geen betekenis zouden hebben, zou je ook niet weten welke feiten je als journalist zou moeten selecteren.Waardevrij selecteren van feiten is onmogelijkJournalisten verzamelen feiten op grond van wat zij belangrijk vinden. Zonder waardeoordeel kun je geen feiten verzamelen. Anders weet je niet wat belangrijk is en wat niet.De eis van objectiviteit is in tegenspraak met zichzelfDe uitspraak dat kennis waardevrij moet zijn is in tegenspraak met zichzelf, zegt de auteur. De uitspraak zelf bevat een waardeoordeel en is dus volgens zijn eigen criterium niet waar. Het feit dat hier logisch nog wel over te bakkeleien valt door de introductie van het uitspraken op metaniveau, doet niets af aan de dubieuze grondslag van het objectiviteitsprincipe. De conclusie van Muñoz-Torres is dan ook dat het logisch niet valt vol te houden dat je als journalist objectief behoort te zijn.GrofvuilBetekent dit dat het objectiviteitsbeginsel bij het grofvuil kan? Volgens Muñoz-Torres wel. Hij vindt dat er hard gewerkt moet worden aan het ontwikkelen van een ander criterium om de waarheid te brengen. Wat dat moet zijn, weet hij niet, maar het kan toch niet zo zijn, zegt hij, dat een serieuze professie haar manier van werken baseert op een principe dat met zichzelf in tegenspraak is.Dat klinkt standvastig, maar het is onzin. Een beginsel verwerpen omdat het contradicties bevat, veronderstelt dat er een beginsel bestaat dat daar vrij van is. Dat lijkt ijdele hoop. Elke uitspraak over ware kennis berust op een vergissing, zei Nietzsche al. Dat betekent niet dat je niet meer moet kijken naar wat waar is en wat niet, het betekent dat je ook moet kijken wat jouw manier van waarheidsvinding oplevert. Met andere woorden: wat is het nut van het objectiviteitsbeginsel voor de journalistiekBetekenisHet idee van de objectieve journalistiek heeft historisch gezien zijn nut bewezen: het heeft de journalistiek bevrijd van religieuze of partijpolitieke belangen. Er is ook vaak op gewezen dat het belang van objectiviteit in de journalistiek een commercieel belang diende: wie ieders belang zegt te dienen, spreekt in principe een grote groep klanten aan.Maar nu de strijd met de belangenjournalistiek in onze contreien gestreden is, en iedereen overtuigt lijkt van het nut om het algemeen belang te dienen, dient zich de keerzijde van die objectieve journalistiek aan: het is niet in staat duidelijk te maken wat dat algemeen belang nu precies inhoudt, anders dan het brengen van de waarheid.Maar welke waarheid? Voor wie en waarom? Daar kan de waardevrije journalist geen antwoord op geven. De journalistiek is door haar eigen uitgangspunt richtingloos geworden. ‘Oordeel zelf,’ zegt de journalist tegen het publiek. ‘Ik breng de feiten, zie maar wat u ermee doet.’ Het probleem is dat niemand daar warm voor loopt. En dat niemand iets kan met feiten waarvan hij niet weet welke betekenis hij daar aan moet geven.Dat het allemaal nog wel losloopt, komt doordat de journalist impliciet wel degelijk een mening verkondigt. En die mening wordt door de meesten ook wel verstaan. Namelijk: we moeten ons aan de regels van de rechtsstaat houden, rechtvaardig handelen, niet liegen, anderen geen onnodig leed berokkenen, en doen wat anderen van ons mogen verwachten. Maar omdat de journalist objectief wil zijn, spreekt hij het belang van die waarden niet meer uit. De feiten, niet dan de feiten.Maar dat boeit niet.Het probleem van de objectiviteitsbeginsel lijkt me niet het beginsel zelf, maar de consequentie die eruit wordt getrokken, namelijk dat je je niet meer expliciet druk maakt om de waarden die je met de objectieve journalistiek in stand wilt houden.LiteratuurMorten Skovsgaard, Erik Albæk, Peter Bro and Claes de Vreese (2012): A reality check: How journalists’ role perceptions impact their implementation of the objectivity norm. Journalism. DOI: 10.1177/1464884912442286Juan Ramón Muñoz-Torres (2012): Truth and objectivity in journalism,Journalism Studies, DOI:10.1080/1461670X.2012.662401Dit artikel staat ook op denieuwereporter - Apr 29, 12
Nietzsche, getekend door Hans Olde Ter voorbereiding van een les over verhaalstructuren in de journalistiek heb ik nog eens de introductie gelezen van John Carey in The Faber book of reportage uit 1987. Ik werd vooral getroffen door zijn opmerking dat reportages je het gevoel van waarheid geven omdat ze subjectief zijn.Eye-witness accounts have the feel of truth because the are quick, subjective and incomplete, unlike ‘objective’ or reconstituted history, which is laborious but dead.Dat doet me denken aan wat ik ooit las over Chinese literatuurwaar het zou gaan om de extreem individuele ervaring die een universele waarheid uitdrukt.Die opmerkingen, die zo waar lijken, maken het raadselachtig waarom we zo gewend zijn waarheid met objectiviteit te associëren, en subjectiviteit met de verstoring daarvan. Alsof het uitschakelen van de menselijkheid waarheid oplevert. Terwijl het logischer lijkt die menselijkheid, het subjectieve, met waarheid te associëren.Misschien is die verwarring op te lossen als je beseft dat het om een tegenstelling gaat tussen feitelijkheid en ervaring. Voor het eerste zou een objectieve houding op zijn plaats zijn, voor het laatste een subjectieve. Maar ligt het wel zo eenvoudig? Je kunt ook zeggen, zoals Carey in zijn inleiding doet, dat feitelijkheid een grotere mate van abstractie bevat. Carey verwijst naar Nietzsche die zegt dat taal voortkomt uit de behoefte je af te schermen van die niet te bevatten uniekheid van alles om je heen. Woorden als ‘steen’, ‘boom’, ‘wind’ maken het mogelijk om te generaliseren. Dat heeft z’n voordelen, maar zorgt er ook voor dat de individuele ervaring verloren gaat. Volgens Carey is het juist het kenmerk van de goede reportage dat het iets van de individuele ervaring terugbrengt. De reportage brengt je de geschiedenis, bevrijd van generalisaties.In plaats van te onderzoeken wat de voorwaarden zijn voor objectieve verslaggeving, zou je ook eens kunnen kijken wat de voorwaarden zijn voor ware subjectiviteit. - Mar 15, 12Op het Infographics Congres klonk het telkens weer: het belangrijkste is het verhaal dat je vertelt. Maar niemand zei wat hij daarmee bedoelde. Raar is dat. Of misschien ook niet. Het is niet duidelijk wat er wordt verstaan onder verhalen vertellen met data. Er is wel een artikel over, dat ik al eerder samenvatte, maar dat gaat alleen over de manier waarop je binnen visualisaties de interactie organiseert. Maar een verhaal vertellen is meer. Een verhaal bestaat uit een opeenvolging van gebeurtenissen. In een infographic is er meestal geen sprake van opeenvolgende gebeurtenissen. Of het moet om een video of een beeldverhaal gaan.PersonageMaar wellicht valt er toch een verhaalstructuur te ontdekken bij infographics.
Laten we eens kijken wat je nodig hebt voor een verhaal. In ieder geval een personage waar wat mee gebeurt. Doorgaans komen er geen personages voor in infographics. Maar daar hoeven we niet moeilijk over te doen. Een object kan ook als personage fungeren, als er maar iets mee gebeurt. En vooruit, niet alleen een object, maar ook een abstract begrip kan personage zijn.Het bruto nationaal product (BNP) bijvoorbeeld. Maar wil het BNP het tot personage schoppen, dan moet het wat doen, of er moet iets mee gebeuren. En dat is met het BNP vaak het geval. Het kan groeien of krimpen. Maar heb je daarmee een verhaal? Eigenlijk niet. Het conflict ontbreekt nog. Je zou dat kunnen introduceren door een ander personage in te voeren. Bijvoorbeeld door het BNP van twee landen met het elkaar te vergelijken. Maar daarmee heb je nog geen conflict.BotsingVoor een conflict moet er sprake zijn van een botsing tussen twee onverenigbare zaken. Zoals mensen kunnen botsen met andere mensen, of met God, de natuur, of met zichzelf. Maar het BNP, waar kan dat nu mee botsen? Het zou bijvoorbeeld kunnen botsen met onze verwachtingen. Zo was het behoorlijk onverwacht dat het BNP van China na ruim honderd jaar op hetzelfde niveau te zijn gebleven vanaf de jaren zeventig opeens snel ging stijgen, sneller dan in alle andere landen, en zelfs zo snel dat het nu op dezelfde hoogte is als dat van de VS. Hoe kan dat?Voilá, de nieuwsgierigheid is gewekt. Het verhaal kan beginnen. Nu moeten we nog weten wat die verandering in gang zette. Dan komen we bij de drijvende kracht van het verhaal. Pas als de infographic dát in beeld brengt, is er sprake van een echt verhaal.Wat zegt dit nou over het voorkomen van verhalen bij infographics? Dat de meeste infographics helemaal geen verhaal bevatten. Een kaart waarop je kunt zien waar de meeste inbraken worden gepleegd in Nederland kan interessant zijn, maar bevat geen verhaal. Een prachtige infographic over wie hoe vaak aan het woord is in welk hoofdstuk van de Ilias, is intrigerend, handig en prachtig om te zien, maar op zichzelf geen verhaal. Je ziet beweging, je ziet meerdere personages, maar een conflict? – nou nee. Geen verhaal dus.ReddingMoeten we misschien het gebruikelijke idee van wat een verhaal is loslaten om toch over ‘dataverhalen’ te kunnen spreken? Waarom zou je? Waarom over ‘verhalen’ blijven spreken als het om data gaat? Waarschijnlijk omdat je toch het idee hebt dat je met die data iets vertelt. En in wat je vertelt moet enige samenhang zitten. Die samenhang is dan het verhaal.Laten we nog een laatste reddingspoging wagen voor het dataverhaal. We moeten dan terug gaan naar het laagste betekenisniveau van het verhaal, namelijk, ‘iets vertellen’. Dat kan dus ook uitleggen of beschrijven zijn. En dat doet een infographic als het goed is. Als je iets wilt uitleggen, moet je op zijn minst iets zeggen over relaties, over de verhouding tussen verschillende elementen. Dat kan een oorzakelijke verhouding zijn, zoals de relatie tussen efficiëntere organisatie en hogere productie; maar het kan ook over een samenhang gaan die niet oorzakelijk hoeft te zijn. Bijvoorbeeld: waar veel zon is, wordt weinig verdiend.BeschrijvenWie iets vertelt kan ook volstaan met iets te beschrijven. Het minste dat je daarvoor moet doen is aangeven dat bepaalde zaken voorkomen op een bepaalde plaats. Een kaart die aangeeft waar welk soort misdaden worden gepleegd, is daar een voorbeeld van. Maar ook de verplaatsing van schepen in het Botlek gebied behoort tot deze categorie. Je kunt ook iets beschrijven door het verschil tussen groot en klein aan te geven, of door hoeveelheden te vergelijken.Als we het zo simpel houden, kunnen we met recht over ‘verhalen’ blijven spreken bij verschillende vormen van datavisualisatie. Al komt het er wel op neer dat het meestal slechts om uitleg of beschrijving gaat. En dat verschil, was natuurlijk al eerder opgevallen. Maar goed, we hebben het nu toch op een rijtje. - Jan 26, 12Journalisten hebben geen eenduidige beeld van hun vak. Als ze praten over wat ze doen, zeggen ze niet alleen dat ze ware verhalen over de werkelijkheid vertellen, maar ook dat ze 1) selecteren wat belangrijk is, 2) verhalen construeren, 3) de eerste willen zijn met het nieuws, 4) onderhandelen over wat ze naar buiten brengen en 5) graag de agenda van het nieuws willen bepalen. Volgens Gitte Gravengaard die deze elementen onderscheidt in haar onderzoek naar de manier waarop journalisten over hun werk praten, wil dit niet zeggen dat journalisten zichzelf tegenspreken.Er ontstaat pas een probleem als journalisten - en het publiek - de complexiteit van nieuws brengen niet onder ogen willen zien. Als je je geen rekenschap geeft van de verschillende rollen die de journalist speelt, kun je het morele debat over de journalistiek niet goed voeren, meent Gravengaard.CommercieHet is net zo naïef om journalisten te verwijten dat ze commercieel bezig zijn, als te beweren dat ze alleen de waarheid moeten brengen. Elk journalistiek verhaal is zowel een product als een dienst. Voor het product geldt dat je ermee wilt scoren, dat het verkocht moet worden en dat je erover onderhandelt; voor de dienst geldt dat het publiek er wat aan moet hebben, dat het een maatschappelijk belang heeft. Product en dienst kunnen niet zonder elkaar. Het debat over journalistieke integriteit moet rekening houden met die twee aspecten van de journalistiek. Je zou het spectrum van journalistieke producties eenvoudig kunnen weergeven met behulp van de volgende diagram.
- Jan 26, 12
Pamela Colloff is een onderzoeksjournalist die zich specialiseert in ingewikkelde rechtszaken. Zo schreef ze over een ter dood veroordeelde die mede door haar verhaal weer op vrije voeten kwam. In een interview met Nieman Storyboard vertelt ze over de keuzes die ze maakt bij het schrijven.Pamela Colloff Veel van de rechtszittingen die ze bijwoont zijn juridisch interessant, maar als er geen verhaal in zit, begint ze er niet aan. “Ik vraag me altijd af: zal de lezer me blijven volgen als ik dit verhaal ga vertellen”, zegt ze.Kiezen voor het drama zoals zich dat in de rechtszaal afspeelt, is een zwaktebod volgens Colloff, Je moet je afvragen door welke bril je de lezer naar de zitting wilt laten kijken. Dat kan niets anders zijn dan wat je zelf als journalist frappant vindt aan de zaak.Bij een verhaal over een vrouw die werd verdacht haar pleegzoon met zout te hebben vermoord, stelt Colloff al in het begin de vraag: heeft ze het wel gedaan?Als journalist moet je laten zien wat de haken en ogen zijn aan zo’n rechtszitting, en vooral naar voren brengen wat er in de rechtszaal niet aan bod komt over het leven van verdachten en aanklagers.Begin je verhaal nooit door de meningen van beide partijen te geven, zegt Colloff. Je onthoudt je lezer op die manier het zicht op wat er aan de hand is. De journalist moet het perspectief bieden waarin de meningen van de betrokkenen gezien kunnen worden. “You have to present things to the reader almost as if they are the jurors, in a sense, but with more information, often, than the jurors received in the actual case.”Kortom, niet door hoor en wederhoor vormt de lezer zich een mening, maar door een visie op wat er aan de hand is. - Jan 26, 12Wat voor een soort verhalen kun je met data vertellen? Edward Segel en Jeffrey Heer onderscheiden in hun artikel Narrative visualization: telling stories with data drie verhaalstructuren:
de martine glass structure, de interactive slideshow en de drill-down-story.
martini glas
Bij het eerste moet je je een liggend martini glas voorstellen. De auteur leid je in in het verhaal met een stuk tekst, een vraag of een overzichtsplaatje (de steel van het glas); vervolgens kun je je eigen keuzes maken binnen een breder gegeven kader. Een voorbeeld hiervan is het verhaal over de klimaat agenda van de Washington Post. Eerst een inleidende tekst, daarna kun je kiezen welke informatie je nog meer wilt bekijken.
Overigens is het beeld van het martini glas niet zo'n handige metafoor. Hetzelfde beeld wordt gebruikt om de structuur te verhelderen van dramatische journalistiek verhalen zoals een ontvoering. Het glas staat dan rechtop. Het trechtervormige glas is de bekende omgekeerde piramide waarin de wie-wat-waar-vragen worden beantwoord; dan volgt een chronologische volgorde van gebeurtenissen (de steel van het glas), en je eindigt met een opvallende afsluiter (de voet van het glas). Misschien is de boom daarom een beter beeld voor deze structuur.
slide-show
Bij de structuur van de interactieve slide show worden de data in opeenvolgende plaatjes gepresenteerd, waarbij je bij ieder plaatje zelf kunt kiezen voor informatieve uitstapjes. Een voorbeeld hiervan is het verhaal uit de New York Times waarin de voorspellingen over het begrotingstekort door de overheid worden vergeleken met het werkelijk tekort. De voorspellingen blijken permanent te optimistisch.Per periode kun je kijken welke voorspellingen zijn gedaan en hoe die afweken van wat er werkelijk gebeurde.
drill-down-story
De derde vorm is de drill-down-story. Ik weet niet of daar een Nederlandse term voor is, maar het komt erop neer dat je vanaf het begin kunt kiezen welk informatiepad je wilt volgen. Een voorbeeld is het schema waarmee de Washington Post laat zien aan welke onderwerpen Obama de afgelopen jaren zijn tijd besteedde. Je kunt een thema kiezen en zien wat daarover is geschreven, of via een tijdsbalk bekijken hoe de aandacht voor de verschillende onderwerpen door de tijd verandert. Je zou hiervoor ook de metafoor van de winkel kunnen gebruiken: je komt binnen en kunt kiezen wat je wilt.
Interactiviteit
De indeling van Segel en Heer is gebaseerd op de vorm van interactiviteit: word je eerst verteld waar het over gaat en kun je daarna je eigen weg kiezen?; wordt het verhaal lineair verteld en kun je onderweg uitstapjes maken?, of kun je van meet af aan je eigen route bepalen? Dat is een praktische indeling die kan helpen bij het ontwerp van een dataverhaal, maar het zegt nog niets over het soort verhaal dat wordt verteld. Wat is het samenhangende idee zit er achter het verhaal? Welk conflict wordt met deze data verhelderd? Dat soort vragen kun je op basis van deze indeling niet beantwoorden. Toch zou je ook zo'n indeling moeten kunnen maken. Ik denk bijvoorbeeld aan het scenarioverhaal: een infographic die laat zien welke politieke keuzes tot welke gevolgen leiden.
Verteltechniek
Het artikel van Segel en Heer onderscheidt ook nog zo'n twintigtal verteltechnieken die bij infographics worden gebruikt. Ze geven onder andere aan hoe je duidelijk kunt maken waar het verhaal begint, hoe je accenten aangeeft, hoe je overgangen kunt maken en hoe je tot interactiviteit kunt aanzetten. Door een groot aantal infographics naast elkaar te leggen en te bekijken van welke verteltechnieken ze gebruik maken, maken Segel en Heer ook duidelijk welke mogelijkheden de makers van infographics laten liggen. Vaak gaat dat om het gebruik van aanwijzingen die duiding geven en je door de tekst kunnen leiden.
bronnen voor journalistieke infographics
New York Times
Washington Posthttp://www.washingtonpost.com/multimedia/infographics
The Guardian; zie ook het aardige inleidende artikel over journalistieke infographics van The Guardian - Jan 26, 12
Ook zonder een happy end kan een film je een goed gevoel geven. Zolang er maar iets wordt gepresteerd. Dat kan zelfs het aanvaarden van verlies zijn. Dat ontdekte Lindsday Doran, producer van o.a. Sense and Sensibility. Ze paste het 'perma' principe van Seligman (positieve psychologie) toe op de analyse van Hollywood films. Een verhaal dat je een goed gevoel geeft bevat in ieder geval de volgende elementen: positive emotion, engagement, relations, meaning en accomplishment. Het publiek waardeert het vooral als de prestatie (accomplishment) wordt gedeeld met anderen. Wat het publiek het meest waardeert is als iemand blijk geeft van veerkracht.
Zou de prestatie die de hoofdpersoon met anderen deelt, zoiets zijn als de catharsis van Aristoteles: de oplossing van een emotioneel conflict? - Jan 26, 12Elk verhaal heeft een moraal beweert Hayden White in een veel geciteerd artikel over de relatie tussen verhaal en werkelijkheid. Dat kun je deze week weer mooi geïllustreerd zien in de column van Volkskrant ombudsvrouw Margreet Vermeulen over een verslag van de manifestatie tegen de armoede in Nederland een week eerder. "Veel rolstoelen, overgewicht, geslagenen in goedkope kleren" had de verslaggever geschreven, wiens verhaal over de manifestatie vooral ging over het soort publiek dat de manifestatie bezocht. Typisch de onderklasse volgens hem.
Ruim twintig lezers schreven daar boze mails over: zo mag je niet schrijven! De verslaggever op zijn beurt: ik schreef alleen maar op wat ik zag! De ombudsvrouw ten slotte: Als je iemand van de buitenkant beschrijft, moet je hem ook van de binnenkant beschrijven.overgewichtDat zijn me nogal wat morele stellingnamen. Laten we beginnen met de verslaggever die alleen maar opschrijft wat hij ziet. "Er waren veel rolstoelen. Er liepen veel mensen in Wibrakleding rond. En veel mensen waren te dik," zei hij tegen de ombudsvrouw. "Geen woord van gelogen." Dat hij over 'onderklasse' sprak vond hij alleen maar goed. "Ik vind dat we het beestje bij de naam moeten noemen. Geen eufemismen wat mij betreft."
De onderklasse, zo hebben we onlangs weer gehoord, leeft ongezond, eet te vet en gaat eerder dood. Daar moeten we nu maar eens onze aandacht op richten, vindt de redacteur. Daarmee geeft hij duidelijk aan wat de morele keuze is om juist over deze werkelijkheid te schrijven.
Dat de boze mailtjes ook zijn ingegeven door morele verontwaardiging is niet moeilijk te zien: de verslaggever mag zich niet verheven voelen boven de mensen die hij beschrijft. Ook de ombudsvrouw ontkomt niet aan een moreel oordeel: "als de verslaggever de mensen ook van binnen had beschreven" - wat daar ook mee bedoeld moge zijn - "dan waren dezelfde kwalificaties over het overgewicht, de goedkope kleren en de rolstoelen veel minder hard aangekomen."
verzwegen motieven
Het werk van de journalist, de boosheid die het wekt bij sommige lezers, en het oordeel erover van de ombudsvrouw komen allemaal voort uit een moreel oordeel. Wie moeten we volgen?
Het probleem is niet dat je noteert wat je ziet, maar wat je noteert en waarom. Over het waarom houdt de journalist zijn mond, omdat hij objectief wil zijn. Bij een afwijkend stukje moet de lezer dan zelf maar uitmaken hoe zij het moet lezen.
De lezer zou er meer aan hebben als de journalis zijn mening had gegeven en had gezegd: bij zo'n manifestatie tegen de armoede zitten volgens mij vooral mensen die niet goed voor zichzelf kunnen zorgen en nu boos zijn op de overheid om dat die hen niet genoegd steunt. Kijk maar naar de dingen die ik heb gezien.
Die mening - of een andere - zou veel duidelijk maken over de keuze van de objectief beschreven feiten.
Je krijgt betere journalistiek als je duidelijk maakt vanuit welk perspectief je schrijft. Soms is het lui en laf om je te verschuilen achter het adagium van objectiviteit. Zo pleit je je zelf alleen maar vrij om niet te hoeven nadenken over je motieven, en laat je je lezers in het duister tasten. - Jun 23, 11
Onderzoeksjournalisten moeten hun mening geven over onderwerpen waar ze lang mee bezig zijn geweest. Dat beweert Herbert J. Gans in een mooi artikel over de toekomst van de journalistiek: News & the news media in the digital age: implications for democracy.Herbert J. Gans. Photo Credit: Joe Pineiro
Herbert Gans is 83, en nog actief als bijzonder hoogleraar sociologie aan de Columbia University. Hij schreef veelbesproken boeken als Deciding what is news en Democracy and the news waarin hij laat zien hoe de constructie van journalistieke verhalen tot stand komt en in hoeverre die constructies al of niet de democratie versterken.
Volgens Gans zijn journalisten de laatste logisch positivisten op aarde. Zij geloven dat ze het publiek helpen een mening te vormen, door ze te voorzien van objectieve feiten. Maar zo werkt het niet. Je vormt een mening vanuit betrokkenheid. Eerst moet je begrijpen wat informatie betekent voordat je er iets mee kunt. Journalisten moeten helpen dat begrip te bevorderen door duidelijk te maken waarom hun informatie relevant is. Juist als een onderzoeksjournalisten veel af weet van een onderwerp, helpen ze hun publiek door hun eigen mening niet voor zich te houden.
dialoog
Jay Rosen, van de New York University, beweert iets gelijks. Hij sprak onlangs op de expertiesedag journalistiek en beweerde dat journalisten zich niet meer kunnen verschuilen achter de pretentie de waarheid te brengen. Om als deskundige geloofwaardig te zijn, moeten ze in gesprek raken met hun publiek en duidelijk maken waar ze staan, wat ze willen onderzoeken, waarom ze dat belangrijk vinden, wat ze van het onderwerp weten en hoe ze dat verder denken te onderzoeken.
Door de verspreiding van kennis, zeker door internet, vaart het publiek niet meer blind op de opvatting van experts. Mensen zoeken zelf informatie en vergelijken dat met wat experts te hebben te melden. Experts die de dialoog daarover met hun publiek niet willen aangaan, verliezen het vertrouwen van hun publiek. In plaats van zich te verschuilen achter hun vermeende neutraliteit, doen journalisten er beter aan hun betrokkenheid te tonen. - Jun 23, 11Eindelijk kom ik er achter waar mijn onderzoek naar de werkwijze van onderzoeksjournalisten over gaat, namelijk: hoe verloopt het onderzoeksproces bij onderzoeksjournalisten? Aanvankelijk zei ik dat het ging over de vraag hoe onderzoeksjournalisten gebruik maken van hypothesen. Dat gaf een hoop verwarring: journalisten gebruiken dat begrip helemaal niet, en ik zou het op drie verschillende manieren gebruiken.
Weg met de hypothese
Ik kwam op het idee om het begrip "hypothese" te gebruiken omdat het begrip een centrale plaats inneemt in de opvattingen van Mark Hunter en Luuk Sengers over onderzoeksjournalistiek. Zij zeggen: als onderzoeksjournalist moet je eerst een hypothese hebben voor je onderzoek gaat doen. Een hypothese is volgens hen een veronderstelling over wat er aan de hand is. Die veronderstelling heeft volgens Hunter de vorm van een verhaal. Vandaar de titel van zijn handboek: Story-based enquiry. Dat is mooi, dacht ik, want die benadering gebruikte ik al een tijdje voor de instructie van studenten. Maar nu was het allemaal netjes opgeschreven, en was er een sleutelbegrip: hypothese. In oudere handboeken voor onderzoeksjournalisten wordt dat begrip hypothese wel meer gebruikt, maar nauwelijks uitgewerkt.
Op naar de praktijk
Kom, dacht ik, laten we eens kijken hoe dat in de praktijk werkt. Ik snapte wel dat journalisten zelf nooit het begrip 'hypothese' gebruiken, maar nu dat begrip in de theorie zo prominent naar voren kwam, leek het me aardig te kijken hoe je daar handen en voeten aan kunt geven. Dus vroeg ik me af: hoe gebruiken journalisten het begrip hypothese? Lastige vraag natuurlijk, omdat je eigenlijk vraagt: hoe gebruiken ze een begrip dat ze niet gebruiken?
Het belang van het verhaal
Dat daar wat kritiek om kwam was dus niet zo gek. Maar hoe dan? Het resultaat van het onderzoek, namelijk dat journalisten zich in hun onderzoek vaak laten leiden door verhaalvormen, werd door de mensen die het hebben gelezen wel interessant gevonden. Dus was het zaak het onderzoek opnieuw te presenteren, maar dan vanuit een begrijpelijker invalshoek. Die denk ik nu te hebben gevonden: hoe verloopt het onderzoeksproces?
Verantwoording
Waarom is dat interessant om te weten? Allereerst voor het onderwijs: als je weet hoe dat proces verloopt, dan kun je het ook aanleren. Maar natuurlijk ook voor de professionalisering van de journalistiek: als je inzicht hebt in het verloop van het proces, kun je je daar ook beter over verantwoorden dan als je moet volstaan met de dooddoener dat je de waarheid brengt.
Weten we niet al genoeg?
De volgende vraag is natuurlijk of we al genoeg weten hoe dat proces verloopt. Dat denk ik dus niet. Mijn punt is dat je in de handboeken over onderzoeksjournalistiek alleen de losse onderdelen van het onderzoeksproces tegenkomt, met een grote nadruk op het vinden van bronnen. Mediawetenschappers die zich met dit onderwerp bezig houden, zeggen dat het om een lineair proces gaat: eerst de tip, dan het onderzoek en vervolgens de presentatie.
Interactief proces
Onderzoeksjournalisten zelf zeggen dat het om een interactief proces gaat waarbij de verschillende onderdelen van vraagstelling, onderzoek en verhaal vertellen door elkaar lopen. Als dat zo is, beweer ik dan, kijk dan bij het beoordelen van onderzoeksjournalistiek niet alleen of de feiten kloppen, maar vooral naar de samenhang tussen het uiteindelijke vastgestelde onderwerp, de manier van onderzoek en het soort verhaal dat er wordt verteld. Is dat een beetje een coherent geheel?
Voor dat verhaal heb ik dan nu hopelijk het begin gevonden. - Jan 26, 12
Bestand van Wikimedia commons Ter voorbereiding van een onderzoek naar de rol van de verteller bij televisiejournalistiek, stelde ik een paar vragen aan Ad van Liempt. Nou ja, vragen stellen, geef Ad een woord en je krijgt een college. Een paar punten daaruit.
Informeel
‘Het begint natuurlijk met Simon Schama, die de geschiedenis van Engeland op televisie deed. Dat was een immens populair programma. Maar ik vond dat hij het niet goed deed. Hij gebruikte teveel gebeeldhouwde zinnen. Het was of hij een essay uitsprak. In zijn latere programma over kunstgeschiedenis was hij veel beter. Hij sprak de kijker direct aan, was informeler, ging op hekjes zitten - dat was erg goed. Een voorbeeld voor wat daarna komt.'Identificatie
'Een goede verteller biedt de mogelijkheid tot identificatie van het publiek met het tv programma. Je zou wel gek zijn als je daar als tv maker geen gebruik van maakt. De verteller vormt de band tussen de kijker en het programma. De verteller gaat namens jou op pad en moet een aangenaam mens zijn.''De verteller moet dan ook echt met het programma verbonden zijn. Je moet het programma in zijn handen geven. Een paar quootjes aan elkaar praten is niet voldoende. Zorg er bij een nieuwe presentator voor dat hij of zij een stempel op het programma kan zetten. Bijvoorbeeld door hem of haar bij de eerste uitzendig te inverviewen.'Likebility
'De verteller moet een hoge mate van likeablity hebben. Hij moet een persoonlijkheid zijn. De camera moet van hem houden, en de mensen moeten van hem houden.'Vertrouwen
'Het draait allemaal om het opwekken van vertrouwen.'Afwezige verteller
'Werken met een afwezige verteller, zoals bij Tegenlicht, is te ouderwets. Het kan alleen als je een prachtig verhaal hebt, of indringende beelden, zoals bij de Wouter Bos tapes.'Alwetende verteller
'Volgens sommigen mag je die niet gebruiken, omdat dat niet objectief is. Maar soms is het de beste uitweg, vooral als je veel anonieme bronnen hebt. Dat is ook de truc die Jeroen Smit in De Prooi gebruikt: geen citaten, wel een alwetende verteller.'Adriaan van Dis
'De verteller bij uitnemendheid is Adriaan van Dis, vooral in de serie over Zuid-Afrika. Hij weet waar hij het over heeft, hij spreekt de taal goed, en hij voert ontroerende gesprekken met de mensen. Daar krijg je een brok van in je keel.' - Oct 19, 10
Om een documentaire te beoordelen, moet je je niet afvragen of het waar is wat je te zien krijgt, maar wat de bedoeling van een specifieke documentaire is. Vervolgens kijk je of die bedoeling op een integere manier wordt waargemaakt: klopt het verhaal, passen de beelden bij het verhaal en wordt er een samenhangende gedachte uitgedragen?Dat is het standpunt van A.O. Scott die een mooi verhaal in de NYT schreef over het hybride genre van de documentaire. Wat voor een waarheid streeft Scott na?Aanleiding voor Scotts beschouwing is de film Catfish over een fotograaf die onderzoekt wat de werkelijkheid is achter zijn internet liefde. Het is onduidelijk wat je van deze film moet geloven en wat niet. Gelooft de fotograaf zelf dat er een bestaand persoon schuilt achter zijn virtuele geliefde. Is het de makers er werkelijk om te doen de kijker te waarschuwen voor de spookbeelden die door sociale netwerken worden opgeroepen?In ieder geval is het duidelijk dat het hen om het spel met de waarheid is te doen. Op het spannendste moment in de film verschijnt de tekst: Not based on a true story, not inspired by true events, just true. Scott ziet dit als een vorm van epateren met epistemologische scherpzinnigheid. Maar ja, waarom zouden ze dat niet mogen doen, vraagt hij zich af. En waarom zouden ze zich moeten verantwoorden voor hun manier van werken?CoherentieIk ben er nog niet uit of je Scotts opvatting het best als een vorm van pragmatische epistemologie kunt zien: je onderzoekt of de film werkt volgens zijn eigen principes, of als een coherentietheorie van de waarheid: de waarheid van een opvatting bestaat uit de samenhang met andere opvattingen. - Jan 26, 12
Joop den Uyl als Joop den Uyl
"Er is zoveel waarheidsvinding in Nederland, zoveel gekmakende hypercorrecte journalistiek. De waarheid, daar heb ik geen boodschap aan! Zolang ik maar binnen de grenzen van de waarschijnlijkheid blijf kan ik het publiek verleiden om te denken: zo is het gegaan."Dat zegt Ger Beukenkamp, in een vraaggesprek met de VPRO gids over het historisch drama Den Uyl en de affaire Lockheed waarvoor hij het scenario schreef. Hoe verdedigbaar is zijn epistemologisch standpunt?In het script staat dat Den Uyls zoon Rogier het rapport van de commissie Donner over de Lockheed affaire van zijn vader pikt en hem daarmee chanteert. In werkelijkheid is dat nooit gebeurd.Beukenkamp vindt dat geen probleem. Hij wil niet alleen het verhaal over de Lockheed affaire vertellen, maar er ook een mooi drama van maken."Ik mag als schrijver nooit beledigend zijn of onwettige handelingen suggereren als ik het niet zeker weet," zegt Beukenkamp als toelichting op zijn morele en epistemologische verantwoordelijkheid. "En alles wat absoluut feitelijk en onweerlegbaar is moet ik respecteren. Maar motieven en oorzaken mag ik verzinnen."FactionIn een reactie zegt Den Uyls dochter Barbara: "Tja ... Ger en Hans wilden dit verhaal gewoon dramatiseren en er een mogelijke interpretatie van geven. Of die klopt in alle details is niet van belang, voor drama gelden andere wetten. Ik heb zelf een film gemaakt over Hans Kok [de kraker die in 1985 onder verdachte omstandigheden in een politiecel overleed] en heb daar bewust geen scènes in geschreven waarvan niemand kan weten hoe het gegaan is. Omdat ik het belangrijk vond om echt bij de waarheid te blijven."Anet Bleich, die een biografie schreef over Den Uyl en eenmaal door Beukenkamp is geconsulteerd voor zijn verhaal, is ook niet enthousiast over de verzinsels van Beukenkamp. In hetzelfde artikel in de VPRO gids zegt zij: "Ger is een goede dramaturg, hij kan het vast zo opschrijven dat de kijker het gelooft. Maar daar zit bij dit genre, faction, nu juist het probleem."In een interview in 609 het kwartaalblad van het Mediafonds, overgenomen door denieuwereporter, zegt hoogleraar Film en Televisie dat het de taak is van historisch drama om de dramatische essentie te vinden van historische gebeurtenissen. Zij zegt: "Drama maakt het mogelijk de omgangsvormen te tonen, en dat wat daar achter zit: de drijfveren van mensen. Die kom je niet aan de weet in een journalistieke vorm, maar daar kan een schrijver, op basis van grondige analyse, wel achter komen.”WaarachtigheidIn een artikel over de werkwijze van Richard Kapuściński, de beroemde Afrika correspondent die het ook niet nodig vond om zich aan de feiten te houden, verwerpt James Aucoin de strikte eis aan literaire journalistiek dat je niets zou mogen verzinnen, geen samengestelde scenes zou mogen schrijven, en je aan de chronologie en de feiten zou moeten houden. Zowel de traditionele als nieuwe mengvormen van journalistiek zijn gebaseerd op sociale en culturele conventies, zegt Aucoin. Het gaat erom dat je waarachtig bent in wat je wilt laten zien. Of er wel of niet iets verzonnen mag worden hangt af van de bedoeling van de schrijver en de mate waarin die bedoeling duidelijk is voor het publiek. De verantwoordelijkheid ligt hier ook bij het publiek.Om journalistieke producties op hun waarde te kunnen beoordelen zou het goed zijn als meer journalisten en scenarioschrijvers experimenteren met het vermengen van feit en fictie. Op die manier ontwikkelt het publiek een grotere gevoeligheid voor waarachtige en onwaarachtige vormen van verhalen waarbij fictie en non-fictie door elkaar lopen.LiteratuurAucoin, James L. (2001) Epistemic responsibility and narrative theory. Journalism Vol. 2. No 1, 5-21 - May 19, 10
De NOS, de Telegraaf, de Gooi & Eemlander en nog vele anderen deden het toch: foto's en filmpjes plaatsen van de enige overlevende van de vliegtuigramp in Tripoli: de negenjarige Ruben. En waarom? Omdat het publiek het wil weten en omdat anderen het ook deden. Komt het recht op informatie erop neer dat je alles moet brengen waar het publiek belangstelling voor heeft? Zijn alle verlangens even belangrijk? Ja, als je je verstand kwijt bent wel.
Er is geen filosofie of religie die ontkent dat de mens wordt gedreven door begeerte. Voor Plato vormt Eros - het verlangen van het eindige naar het oneindige, wat zich kan uiten in de wil tot voortplanten en in liefde voor wijsheid - zelfs de kern van het bestaan. Maar moet je je vervolgens ook door die begeerte laten leiden? Mais non.
Wat mensen van andere levende wezens onderscheidt, is dat we ook verstand hebben, en met dat verstand onze begeerte en emoties in banen kunnen leiden. Plato geeft meteen toe dat de meeste mensen dat niet lukt, geen probleem, laat ze een prettig leven leiden, zich voortplanten en geld verdienen, maar geef ze niet de verantwoordelijkheid een staat te leiden, dat kun je beter overlaten aan mensen die wel hun verstand weten te gebruiken. Vanwege die anti-democratische opvatting wordt Plato wel als elitair gezien. Maar dat hij zo'n duidelijke visie had op wat er in ons mensen omgaat, lijkt me niet iets om zo maar naast je neer te leggen. Plato zegt niet anders dan: mensen hebben begeerten, die zijn belangrijk, maar je moet er verstandig mee omgaan. Toch een heel wat interessanter opvattingen dan het negeren of ontkennen van die begeerten.
Freud
Verstandig omgaan met begeerten wordt ook wel 'beschaving' of 'cultuur' genoemd. De grote denker over onze begeerten Freud, besefte heel goed dat het meedoen aan beschaving of cultuur heel onbehaaglijk kan voelen, je wilt immers liever blind je driften volgen. Maar hij zag ook in dat de meeste mensen er toch voor kiezen om zich aan te passen om niet in barbarij ter vervallen en een eeuwige strijd van allen tegen allen (Hobbes) te moeten voeren.
Als beschaving de manier is waarop we met onze begeerten omgaan, dan zou je de verschillende beschavingen en religies kunnen karakteriseren door hun houding tegenover begeerten. Wordt het genegeerd (de priester die vroomheid predikt en zich vergrijpt aan jonge kinderen), ontkend (pure rationalisten), overstegen (boeddhisme) of erkend (humanisme, vele vormen van oosterse filosofie, gnostiek).
Neurobiologie
Een populaire opvatting in de neurobiologie is dat ons brein voor een groot deel bestaat uit het 'primitieve brein' dat ons niet onderscheid van reptielen en zorgt voor allerlei automatische reacties in ons lichaam, 'het emotionele brein', dat evolutionair gezien een paar miljoen jaar jonger is en de emoties reguleert, en het aller jongste deel: de neocortex. De vergissing van Descartes c.s. (Damasio) is om te denken dat die neocortex alles vermag. Maar, zeggen steeds meer psychologen, rationele overwegingen brengen ons niet zo ver als we ons gedrag willen beinvloeden, het primitieve - en emotionele brein spelen blazen ook hun partijtje mee.
Journalistiek
Net als Plato en de neurobiologen kunnen journalisten mensen zien als wezens die worden gedreven door hun begeerten. Dan kun je ervoor kiezen om in de begeerten van mensen te voorzien en de rol van het verstand verder uitschakelen. Geef-de-mensen-waar-ze-om-vragen,-wie-zijn-wij-om-te-bepalen-wat-goed-voor-ze-is? is dan zo'n beetje de houding. Dat is de keuze om de journalistieke beschaving op te heffen: je laat je niet meer leiden tot je professionele verstand, maar reageert ongereflecteerd op de verlangens van je publiek.
Professionele verlegenheid
Dat sommige journalisten zo denken is wel begrijpelijk. Nu de journalist aan autoriteit heeft ingeboet en is verweten geen oor en oog te hebben voor de stem van het volk, is hij het professionele kompas kwijt geraakt en laat zijn oren hangen naar wat de mensen willen horen. Maar hoe terecht het verwijt van arrogantie aan het adres van journalsten vaak ook is, dan is lijkt me geen reden om niet meer na te denken over wat verstandig is om te doen en welke informatie belangrijk is en welke niet. Juist in het kanaliseren van begeerten van het publiek bewijst zich de staat van de journalistieke professionaliteit. - Apr 30, 10Met het aftreden van Birgit Donker als hoofdredacteur van NRC Handelsblad, laait de discussie weer op over nut en noodzaak van onafhankelijke journalistiek. Om te laveren tussen beginselvasten - een onafhankelijke pers is noodzaak! - en pragmatisten - geef de mensen wat ze willen! - zou je de rol van de pers kunnen analyseren met behulp van de theorie van het sociaal contract. De veronderstelling is dan dat het gezag van de pers berust op een sociaal contract met de burger. Wat leidt tot de vraag: wat is de legitimiteit van dat gezag?
Sociaal Contract
In de politieke filosofie staat het begrip 'sociaal contract' voor de al of niet stilzwijgende overeenkomst tussen burger en staat over het gezag van de staat. Volgens John Locke (1632-1704) is het gezag van de staat legitiem, als het de vrijheid van de burgers waarborgt. De redenering is dat mensen vrij willen zijn, dat de staat die vrijheid mogelijk moet maken, en de burger de staat moet gehoorzamen voorzover hij aan haar verplichting voldoet. Thomas Hobbes (1558-1679), die in een roerige tijd leefde, zag het wat anders, volgens hem willen de burgers vooral veiligheid en moeten de burgers de staat gehoorzamen die ze de veiligheid brengt. Hoe dan ook, het idee van het sociaal contract is dat de burgers instemmen met de regels van de staat zolang die staat doet wat ze willen dat hij voor ze doet.
Vrije Pers
Pas je het idee van het sociaal contract toe op de pers, dan krijg je het volgende: de legitimiteit van de vrije pers berust op de mate waarin de burgers instemmen met de regels van de pers zolang die pers datgene volbrengt wat de burgers ervan verlangen.
Analyse
De vragen die zich nu voor doen zijn:- Waaruit bestaat de instemming met de regels van de pers?
- Wat vinden de burgers dat de pers voor hen tot stand zou moeten brengen?
- Wat is de status van het sociaal contract tussen pers en burger?
Op grond waarvan zou je kunnen zeggen dat burgers het noodzakelijke vinden dat er een vrije pers bestaat? Het eenvoudigste antwoord is: als ze kennis nemen van de inhoud van die vrije pers. Op basis van die redenering zeggen sommigen dat de democratie in gevaar is als mensen geen kennis nemen van de vrije pers. Bijvoorbeeld: het is een gevaar voor de democratie als jongeren geen kranten meer lezen. Dat is tekort door de bocht. Veel jongeren maken weliswaar beperkt gebruik van de producten van de vrije pers, maar vinden het toch nuttig dat die pers bestaat, als was het maar omdat anderen er dan gebruik van kunnen maken. Maar, zou je je kunnen afvragen, is al of niet kennis nemen, of vinden dat het goed is dat anderen er kennis van nemen, voldoende om van inspraak te kunnen spreken? Het lijkt me niet. Het kennis nemen moet ook iets opleveren, namelijk dat het jou en anderen mogelijk maakt te leven op een manier dat je wilt leven, zoals de staat het je mogelijk maakt in vrijheid of veiligheid te leven. En hier zou zich wel een probleem kunnen voordoen, namelijk als het maatschappelijk nut van de vrije pers niet wordt ervaren. In dat geval zou je kunnen zeggen dat het sociaal contract tussen pers en publiek zijn legitimiteit heeft verloren.
Dan is de vraag: hoe komt dat, is er wat aan te doen, en moet er wat aan gedaan worden? Het korte antwoord lijkt me dat een kritische pers noodzakelijk is voor een goed functionerende democratie, al was het maar omdat een kritische pers deel uitmaakt van het sociaal contract dat we in westerse democratieën met de staat hebben. Maar een vrije en kritische pers moet wel- duidelijk maken dat de eigen regels iets opleveren waar het publiek wat aan heeft
- onderzoeken of oude regels in nieuwe omstandigheden nog tot het gewenste resultaat leiden.
LiteratuurSjovaag, Helle(2010). The recipriocity of journalism's social contract. Journalism Studies, april 2010 - May 19, 10
De traditionle journalistiek overtuigt niet meer. De oplage van kranten daalt, jongeren lezen al helemaal geen kwaliteitskranten meer en journalisten trekken het nut van hun eigen vak in twijfel.
Stel dat je wilt dat de traditionele journalistiek wel weer overtuigt, wat moet je dan doen? Als het aan Aristoteles lag, zou het antwoord eenvoudig zijn: zorg voor je juiste mix van ethos (goed imago), logos (goed verhaal) en pathos (aansluiten bij de leefwereld van je publiek) en het publiek hangt weer aan je lippen.
Wat zou dat voor de journalistiek betekenen?
Ethos: van autoriteit naar authenticiteit
Het publiek kijkt niet meer op tegen mensen met autoriteit. Het heeft meer waardering voor mensen die ergens voor staan. Authenticiteit lijkt steeds belangrijker te worden voor een goed imago. Dat is lastig voor journalisten die denken slechts een doorgeefluik van de waarheid te zijn. Die mogen geen partij kiezen. De enige betrokkenheid die ze kunnen tonen is hun betrokkenheid bij hun eigen ideaal van objectieve informatie verstrekken. Toon wat van die betrokkenheid, zou Aristoteles zeggen. Wees trots op je vak en maak duidelijk waar het goed voor is. Als je dat niet kunt, laat dan in ieder geval zien waar je hart wel naar uitgaat. Doe je dat ook niet, ja, dan kan het niet anders of het publiek ziet je niet staan.
Logos: van nieuws dat barst naar nieuws dat buigt
Wat is in onze tijd een goed verhaal? Als je kijkt naar de ontwikkelingen inde Amerikaanse journalistiek, zoals die beschreven staan in het onlangs verscheen rapport The State of the News Media 2008,en ziet wat de grote kranten in Nederland doen, dan lijkt er sprake van een nieuw paradigma van het nieuws: er is een duidelijke verschuiving in de opvatting over wat nieuws is en hoe het gebracht dient te worden.
Traditioneel gaat nieuws over conflicten en dramatische gebeurtenissen, over dingen die barsten: Chinese soldaten die Tibet binnentrekken, een zelfmoordaanslag, een bankemployee die miljoenen verkwanselt. De drama’s zijn zo talrijk en liggen zo ver buiten onze invloedsfeer dat velen denken: het zal wel. Als je er al kennis van neemt, ben je het ook zo weer vergeten. Het publiek is meer geïnteresseerd in trends en ontwikkeling. De onderwerpen die burgers raken, zijn de onderwerpen die buigen: het veranderend zorgstelsel, de opkomst van religie, de onttakeling van het onderwijs, de economische infrastructuur. Ze vragen om meer aandacht, analyse en interpretatie van de kant van de journalist. Het gaat niet meer om het weergeven van feiten, maar om het interpreteren van ontwikkelingen. Dat is de nieuwe logica van verhalen.
Pathos: van nieuws als product naar nieuws als service
Mensen willen verhalen horen die aansluiten bij hun eigen leefwereld. Nieuws waar je wat aan hebt. Nieuws moet iets duidelijk maken over je eigen leven. Je je kunnen identificeren met personen uit het nieuws, of je moet het nieuws kunnen gebruiken om eigen keuzes te maken.
Media moeten een duidelijke identiteit neerzetten; oprecht zijn, weten wat ze doen, geloven in hun missie; en belangstelling tonen voor hun publiek. De rol van objectieve scheidsrechter van het wereldgebeuren is dodelijk. De gehechtheid aan rationaliteit als bron voor een goede samenleving hoeft niemand op te geven. Maar zet die rationaliteit wel in om een visie uit te dragen, verschillende visies van mijn part, die goed onderbouwd zijn met argumenten die steek houden en feiten die kloppen. - May 19, 10
Onze kennis van de wereld ontlenen we voor een groot deel aan de media. Het is dus niet gek om je af te vragen wat voor een kennis dat is. Hoe is die kennis opgebouwd? Hoe moet je die kennis waarderen? Wat is de functie van die kennis?
De tak van filosofie die zich met dit soort vragen bezig houdt heet epistemologie: de logos of leer van de kennis (episteme). De epistemologie wordt op verschillende manieren beoefend. In de eerste plaats heb je een rationalistische en een empirische benadering. De eerste gaat ervan uit dat we de criteria voor waarheid ontlenen aan ons verstand. Volgens deze opvatting is de waarheid van een uitspraak afhankelijk van het soort begrippen dat je hanteert.
Volgens de tweede benadering bepaalt de werkelijkheid (empirie) of iets waar is of niet. Deze laatste opvatting is het meest gangbaar in de journalistiek. Het idee is dat je de werkelijkheid naar waarheid beschrijft of in beeld brengt als je maar goed kijkt en oplet en je niet laat misleiden door je eigen vooroordelen. Als journalist ben je als het ware een doorgeefluik voor de werkelijkheid.
De laate jaren is er veel aandacht voor verschillende vormen van rationalistische epistemologie als er wordt nagedacht over het soort kennis dat journalistiek voortbrengt. Deels gaat het dan om kritiek op het begrip 'objectiviteit', maar het belangrijkste is toch om greep te krijgen op de specifieke vorm van kennis die we via televisie, radio, tekst en internet opdoen.
De rationalistische epistemologie kent verschillende vormen. Toegepast op de kennis die media ons leveren, kun je de volgende onderverdeling maken. De kennis wordt bepaald door a) het soort verhalen dat wordt verteld, b) de beelden die worden gebruikt, c) de toegepaste techniek.
Narratieve epistemologie
De narratieve epistemologie gaat ervan uit dat ons oordeel over de waarheid van een verhaal voor een groot deel afhangt van de vorm van het verhaal. Van een tekst die de vorm van een nieuwsbericht heeft zullen we eerder geloven dat de inhoud waar is, dan als de tekst de vorm heeft van een sprookje. Een als sympathiek beschreven karakter in een reportage zullen we eerder geloven, dan een onsympathiek karakter. Kortom: verhaaltechnieken beïnvloeden het idee van wat wel en niet waar is.
Visuele epistemologie
Visuele epistemologie legt de nadruk op het belang van het beeld voor ons idee van waarheid. Zien is geloven, zeg maar. De overdracht van kennis door media die het voornamelijk van beeld moeten hebben, zoals televisie, verloopt voornamelijk via beeld en daaraangekoppelde emotie.
Technische epistemologie
Deze term bestaat niet, maar gebruik ik even voor het gemak. Bij deze benadering gaat het om de vraag in hoeverre de techniek bepaalt wat we weten. Extreem gezegd neemt in deze visie 'google'de plaats van onze hersenen in. Zoals ook een navigator in de auto de functie van onze topografische kennis overneemt. De eigen aard van de techniek bepaalt wat wel en niet kunnen weten.
zie ook:
* Anderson, J.A., G. Baym. (2004) Philosophies and Philosophic Issues in Communication, 1995-2004. Journal of Communication, dec 2004, 589-615
* Aucoin, J.L. (2001) Epistemic responsibility and narrative theory: The literaty journalism of Ryszard Kapuscinski. Journalism 2001; 2; 3-21
* Ekstrom, M. (2002)Epistemologies of TV journalism: a theoretical framework. Journalism 2002; 3; 259-282
* Ettema, J., T. Glasser (187) On the Epistemology of Investigative Journalism. in M. Gurevitch and M.R. Levy (eds) Mass Communication Review Yearbook, Vol. 6. London: Sage - May 19, 10Wouter Kurpershoek (42) voormalig oorlogsverslaggever in de Balkan en het Midden-Oosten en NOS-correspondent in Washington, gaat filmpjes aan elkaar praten voor Een Vandaag: vaste werktijden, geen stress, en alle tijd om zich voor te bereiden op zijn vaderschap. (Zie het interview met hem in Volkskrant magazine van 1 september).
Waar moeten we de verklaring hiervoor zoeken? Bij de persoon Kurpershoek die het allemaal te zwaar wordt en zich verheugt in een burgerlijk bestaan, bij de ontwikkeling in de journalistiek die vraagt om multimediaal geschoolde journalisten, of bij de politiek die geen geld over heeft voor serieuze journalistiek?
Ik denk dat het tijd wordt voor een marxistische analyse van de multimediale journalistiek. Dat betekent dat we moeten kijken naar de economische grondslag voor de journalistiek, en onderzoeken wat dat doet met de journalistiek en de individuele journalist.
Multimediale journalistiek - het is het toverwoord voor iedere opleiding journalistiek. Iedere journalist moet alles kunnen: een goed verhaal schrijven, de camera bedienen, een radioprogramma maken en een weblog bijhouden. "Hoe je er ook over denkt, we kunnen er niet omheen. Dit is de toekomst," hoor ik overal om me heen.
Voor Kurpershoek werd het teveel: naast vragen stellen en presenteren, ook de camera bedienen en een weblog bijhouden. "Ik ben niet in staat om zelf met een camera te filmen en tegelijkertijd te interviewen." "Ik ben heel erg van de basisvragen: wie wat, waar en waarom?"
Voor dat soort journalisten is geen plaats meer. De NOS is een 24-uursorganisatie geworden met radio, internet, ochtendjournaals, middagjournaals, avondjournaals. Dat moet allemaal gevuld worden, en daar is steeds minder geld voor.
Laatst hield NOS-correspondent Tim Overdiek een verhaal op de School voor Journalistiek in Utrecht over zijn ervaring als multimediaal journalist. Hij doet alles: Tv-reportages maken voor het Journaal, radio items voor Radio 1 en teksten schrijven voor zijn weblog over nieuws uit Engeland. Waar dan ook weer foto’s bijkomen en natuurlijk video en geluid. De NOS is blij met zo’n duizendpoot. Dat scheelt weer 5 ton per jaar als je een iemand kunt sturen die zowel een radio- als tv-studio in zijn rugzak torst.
“We zijn knettergek en weten niet wat we doen”, zo vatte hij zijn multimedia avonturen samen. Wat hij wel weet is dat hij kwaliteit wil leveren. Geen geluid van video-opnames voor een radioreportage. Geen stills van een filmpje om als foto te gebruiken. Het moet allemaal echt zijn en zo mooi mogelijk in elkaar zitten.
Hij vindt het geweldig om te doen, is trots op wat hij kan, maar is wel even terug in Nederland om zich te bezinnen op wat hij doet. Het is slopend. En waarvoor doe je het allemaal?
Tja, waarvoor doe je het? Omdat het spannen is, om dat je mensen wilt informeren - oké -, maar vooral de razende nieuwsindustrie draaiende te houden.
En het is de vraag of die nieuwsindustrie het publiek bij het wereldgebeuren betrekt, of dat ze het publiek het comfortabele gevoel geeft dat er zoveel in de wereld gebeurt dat het zich er onmogelijk mee kan bemoeien.
Er is weinig cynisme voor nodig o m te veronderstellen dat het laatste het geval is, dat de multimediale journalist de slaaf is van die industrie. - Jun 24, 08Hans Reichenbach: positivist en vooraanstaand lid van de Wiener Kreis (1891-1953).
Wil de journalistiek als professie overleven in het multimediale tijdperk dan hebben ze gemeenschappelijke normatieve regels nodig. Dat is een empirische constatering, en geen normatieve uitspraak . Uit onderzoek blijkt dat gemeenschappen die uitgaan van het 'tit for tat' principe (als jij je aan de regels houdt, dan doe ik dat ook) een grotere overlevingskans hebben dan gemeenschappen waar het egoïsme de boventoon voert. Een andere overlevingsvoorwaarde voor de journalistiek is dat journalistieke media economisch rendabel zijn. De overlevingskans is dus het grootst als beide principes elkaar ondersteunen. Aan die voorwaarde is voldaan als journalisten en mediaconsumenten het gevoel hebben tot dezelfde gemeenschap te behoren en dus baat hebben bij gemeenschappelijke normatieve regels. Dat leidt dus tot de volgende hypothetische imperatief voor journalisten. Willen journalisten in het huidige medialandschap overleven, dan moeten ze ervoor zorgen dat hun publiek zich herkent in de normatieve regels die zij zelf naleven. Alles op een rijtje:
- journalisten moeten gezamenlijke normatieve regels hebben
- journalisten moeten zich aan hun gezamenlijk normatieve regels houden
- journalisten moeten het publiek duidelijk maken wat hun normatieve regels zijn
- het publiek moet de normatieve regels van journalisten herkennen als hun eigen regels
- journalisten en hun publiek moeten hun normatieve regels regelmatig aan een kritische analyse onderwerpen.
-
Tweets
- @theders @PietBakker en Frenk van der Linden pleiten voor openheid over afspraken bij politieke interviews in @radiokunststofMay 17, 12 from web Reply, Retweet, Favorite
- Jaloezie blijft als je 't afweert en verdwijnt als je het accepteert: http://t.co/eRCsj4FHMay 15, 12 from web Reply, Retweet, Favorite
- And the winner #SvJ-prijs is: Krista Ariens & Rommert SchrijverMay 11, 12 from web Reply, Retweet, Favorite
- Genomineerden #Svj-prijs: Mark Schrader en Ingelou Stol, Jenny Velthuys, Krista Ariiens & Rommert SchrijverMay 11, 12 from web Reply, Retweet, Favorite
- Doel van #datavisualisatie is inzicht niet plaatjes. Laat dus zien hoe je tot dat inzicht bent gekomen: http://t.co/ymSKRfD2
- Is objectiviteit voor journalistiek een nuttig begrip, of zorgt het voor onnodige verwarring? http://t.co/xi6x305e
- #persvrijheid @sigridvaniersel Tot slot: make them cry, make them laugh, make them wait ...
- #persvrijheid @sigridvaniersel Op de vraag wat doe je met 'van kwaad tot erger' - blijf op zoek naar het menselijk detail.
- #persvrijheid @sigridvaniersel Mogelijke plots: eigen ontdekkingstocht; of persoon die symbool staat voor probleem.
- #persvrijheid @sigridvaniersel. Voor een verhaal heb je een wending nodig. Vraag ernaar! Maar wat als het van kwaad tot erger gaat?
- #persvrijheid @sigridvaniersel Om het verhaal over kinderarbeid te vertellen, kun je terecht bij Klein Duimpje. Voor de universele plot.
- #persvrijheid @Chris_Bode op de grens van Libie: collages van vluchtende mensen (ook een ander verhaal) wel bij #NRC
- #persvrijheid @Chris_Bode Verhaal dat Zulveren Camera won bleef op de plank bij #NRC - geen plek voor het andere verhaal.
- #persvrijheid @Chris_Bode Zoals het hoort: klassieke vragen (esthetiek van ellende) vragen om debat, niet om antwoord
- #persvrijheid @Chris_Bode over de klassieke vraag: is het legitiem een esthtische foto te maken van ellende? En een prijsvraag van maken?
-
Info
- SummaryIk heb filosofie gestudeerd aan de universiteit van Amsterdam en was o.a. schoonmaker, chauffeur, matroos en postbesteller. Af en toe schreef ik een stukje voor een krant of tijdschrift. Toen ik kinderen had heb ik me verdiept in de filosofie van de zorg. Daarna ben ik serieuzer werk gaan doen. Inmiddels werk ik als docent, trainer en onderzoeker. In al die activiteiten ben ik op zoek naar vormen van 'best practices'.Specialties: Epistemologie van onderzoeksjournalistiek, journalistieke ethiek, vertelvormen, kritisch denken, filosofie van de journalistiek, filosofie van de zorg, filosofie van het geluk.Experience
- Jan 2001 - PresentTrainer en coach StroomQ / StroomQStroomQ is een psychologisch adviesbureau waar ik samen met Carien Karsten eigenaar van ben. Carien doet het leeuwendeel van de therapie en coaching en ik geef trainingen over geluk, piekeren, besluitvorming en kritisch denken. We hebben samen een aantal boeken geschreven op het snijvlak van psychologie en filosofie, waaronder 'Veel Geluk, doe wat je echt wilt'.
- Sept 1992 - PresentDocent en onderzoeker bij de School voor Journalistiek, Hogeschool Utrecht / Hogeschool UtrechtIk geef cursussen over de geschiedenis van de filosofie, journalistieke ethiek, kritisch denken, en methoden van onderzoeksjournalistiek. Als onderzoeker ben ik verbonden bij het Kenniscentrum Communicatie en journalistiek van de Hogeschool Utrecht. Ik houd me vooral bezig met de methoden van onderzoek van onderzoeksjournalisten en let daarbij vooral op de relatie tussen 'het verhaal' en 'de waarheid'. Filosofisch gezien is mijn onderwerp de epistemologie van de journalistiek.
- Sept 1990 - Sept 1992docent / Instituut SchoeversIk ben mijn loopbaan als docent begonnen bij Schoevers Opleidingen. Ik had filosofie gestudeerd, wilde docent worden, en kwam het makkelijkst aan een baan als docent Public Relations. Met veel plezier de Rhetorica van Aristoteles in het onderwijs verwerkt.
Education- Universiteit van AmsterdamDoctoraal in Philosophy
Additional Information-
Websites:
-
Interests:retorica, ethiek, levensfilosofie
